Brussel wil nieuwe lidstaten een proeftijd geven. En het veto van landen als Nederland inperken
Wie toetreedt, kan jarenlang zijn stemrecht of EU-geld verliezen als de rechtsstaat wankelt. Over sancties en belastingen zou een gekwalificeerde meerderheid genoeg worden. Nederland verliest dan een rem.
De Europese Commissie heeft dinsdag een plan gepresenteerd om de uitbreiding van de EU te versnellen. Eurocommissaris Marta Kos (Uitbreiding) stelde in Brussel voor dat nieuwe lidstaten een proeftijd krijgen. Wie in die periode de rechtsstaat ondermijnt, kan zijn stemrecht of EU-geld kwijtraken. Volgens de meeste berichten duurt die periode tot vijftien jaar; sommige media schrijven dat de duur per beleidsterrein verschilt, van drie tot vijftien jaar. Daarna vervalt de regeling. Een onbeperkte waarborg zou volgens Kos leiden tot eerste- en tweederangsleden. NOS, NU.nl, Trouw, het FD en De Telegraaf brachten het voorstel. Het is bedoeld als antwoord op een oud dilemma: de EU wil Oekraïne en de Westelijke Balkan binnenhalen, maar vreest landen die na hun toetreding de rechtsstaat afbreken en daarna elk besluit kunnen blokkeren. De Telegraaf kopte dat Von der Leyen het vetorecht van Nederland fors wil inperken.
Dat laatste gaat over de bestaande lidstaten. Het plan wil dat op terreinen als sancties, energiebelasting en de aanpak van belastingfraude een gekwalificeerde meerderheid volstaat: 55 procent van de lidstaten, samen goed voor 65 procent van de EU-bevolking. Nu kan één land zo’n besluit blokkeren. Voor het veranderen van de stemregels zelf is wel unanimiteit nodig, dus Nederland houdt hier zelf het laatste woord. Montenegro, met ongeveer 600.000 inwoners, wil in 2028 het 28ste lid worden; Albanië, Moldavië en Oekraïne gelden als koplopers. De Commissie wil de nieuwe waarborgen al begin november gebruiken in de laatste onderhandelingen met Montenegro. Regeringsleiders bespreken het plan volgende week op een EU-top. Daar moet blijken of grote lidstaten als Frankrijk en Duitsland meegaan, en of landen als Hongarije, die het veto vaak gebruiken, het plan blokkeren. Omdat het veranderen van de stemregels zelf unanimiteit vraagt, kan één land het tweede deel van het voorstel tegenhouden. Dat is precies het probleem dat de Commissie wil oplossen. Nederland was de afgelopen jaren een van de strengste landen bij uitbreiding, en elke toetreding moet ook door de Tweede Kamer. Het kabinet heeft nog niet inhoudelijk gereageerd. Wie het voorstel steunt, ziet een manier om sneller te beslissen in een gevaarlijke tijd; critici zien een machtsgreep vanuit Brussel. Voor Nederland zit de spanning in de tweede helft van het plan. Een strenge proeftijd voor nieuwkomers past bij de Nederlandse lijn. Het eigen veto inleveren over belastingen en sancties ligt politiek veel gevoeliger, zeker bij partijen die al kritisch zijn op Brussel. Op de beurs speelde het voorstel geen rol: de AEX sloot op een record en de euro herstelde, nadat de Franse rente daalde.